‘Vrijplaatsen aanpakken met gespecialiseerde teams’

Auteur: Paul van der Zwan - 05/10/2012

Waalre pleit voor een hardere aanpak van vrijplaatsen. De huidige middelen zijn ontoereikend, zegt burgemeester Henri de Wijkerslooth. Hij denkt aan gespecialiseerde teams, landelijk of regionaal. Hij is de intimidatie vanuit het lokale woon-wagencentrum Broekweg beu, waar ‘ambtenaren de huid vol werd gescholden’. Overigens ontbreekt volgens hem het bewijs dat de recente aanslag op het gemeentehuis hiermee te maken heeft.

Minister Gerd Leers (Immigratie, Integratie en Asiel) verwierf krap tien jaar geleden als burgemeester van Maastricht landelijk faam met de aanpak van woonwagencentrum Vinkenslag. Politie, gemeente en hulpdiensten kwamen er niet meer, er was daar een heuse vrijstaat ontstaan. De gemeente trotseerde het verzet van de bewoners. Door inzet van veel politie, de Mobiele Eenheid en zelfs het leger bereikte het bestuur van Maastricht zijn doel: einde vrijstaat Vinkenslag.

Symbool
Daarmee werden Leers en Maastricht symbool voor de aanpak van illegale praktijken in woonwagencentra. Maar goede voorbeelden krijgen niet altijd navolging, blijkt uit Vrijplaatsen op woonwagenlocaties van de VROM-Inspectie. Het aantal woonwagencentra die als vrijplaats gelden, neemt zelfs toe.
Dat wil niet zeggen dat gemeenten zich niet veel moeite getroosten om vrijplaatsen op te heffen. Neem Waalre, dat de situatie op woonwagenkamp Broekweg wil normaliseren. Een frustrerende bezigheid, vindt De Wijkerslooth (VVD). Intimidatie speelt daarbij ook een rol. Hoe ver die gaat, is onduidelijk. Zo wezen beschuldigende vingers na de aanslag op het gemeentehuis in de nacht van 17 op 18 juli jl. naar de bewoners van het kamp. De burgemeester houdt zich daar verre van. ‘Ieder kan daarvan denken wat hij wil, maar er is geen enkel bewijs voor. Het wachten is op de resultaten van het strafrechtelijk onderzoek’.
Ondertussen gaat de gemeente wel verder met de aanpak van vrijplaats Broekweg. Het woonwagencentrum bestaat al sinds de jaren zeventig. Maar de gemeente vindt het sinds 2005 welletjes. ‘Het is er in de periode daarvoor van kwaad tot erger geworden. We vinden het onacceptabel dat er een wijk is in Waalre waar andere regels gelden. Wanneer een inwoner van Waalre bijvoorbeeld een dakkapel wil aanbouwen, moet hij een vergunning hebben. Maar op woonwagencentrum Broekweg werd zonder toestemming van alles gebouwd. Dat is in strijd met het rechtvaardig-heidsprincipe’.

Luxueus
Dat is nog niet alles. ‘Bewoners lijken onverklaarbare inkomsten te hebben. Het centrum oogt luxueus en goed onderhouden, inclusief bewakingscamera’s bij de woonwagens. Dat kost geld en het lijkt onaannemelijk dat dat allemaal te financieren is uit de uitkeringen, die de meesten ontvangen.’
Het terrein telt maar één geregistreerd bedrijf, terwijl er wel tien loodsen op staan. ‘Wat daarin gebeurt, weten we niet precies. In ieder geval zijn er geen geregistreerde bedrijven in gevestigd.’

Bestemmingsplan
De gemeente wil haar wettelijke taken ook op het woonwagenkamp kunnen uitoefenen. Daarvoor is in de eerste plaats een geldig bestemmingsplan nodig. ‘Het woonwagencentrum is bedoeld om te wonen. Daarom willen wij een bestemmingsplan met een woonbestemming. En vervolgens handhaven wat niet te legaliseren is.’
Daarnaast neemt Waalre de uitkeringen van bewoners onder de loep; wanneer een uitkering onterecht wordt verstrekt, dan volgen maatregelen. De gemeente gaat tevens de echte waarde beoordelen van de woonwagens voor het heffen van ozb. ‘Traditioneel is die waarde ongeveer 500 euro, maar dat is geen reële waarde. Waalre zal ozb gaan heffen over de reële waarde van de wagens.’
Een hardere aanpak is dus ingezet. Net zoals de gemeente zich ongeveer tien jaar geleden voornam. De Wijkerslooth: ‘Daar is toen te weinig van terechtgekomen, maar in 2009 hebben we besloten om het projectmatig aan te pakken.’ Vanaf die tijd staat de gemeente illegaal bouwen niet meer toe en heeft zij al enkele keren bouwwerken afgebroken.
De projectmatige aanpak van Broekweg werd ondersteund door een regionaal convenant aanpak vrijplaatsen. Dat werd in 2008 ondertekend door 21 gemeenten, het Samenwerkingsverband Regio Eindhoven, politie, Openbaar Ministerie en de Belastingdienst.
De gemeente doet haar huiswerk tot nu toe goed, vindt De Wijkerslooth. Zij heeft een concept-bestemmingsplan gemaakt dat nu klaar is om ter inzage te leggen.
Als het convenant uit 2008 is, dan heeft het schrijven van het concept-bestemmingsplan lang geduurd. Dat vindt De Wijkerslooth ook: ‘We hebben veel overlegd met de bewoners, maar hadden voortdurend meningsverschillen.’ De intimiderende sfeer in het kamp maakte het volgens de burgemeester ook niet makkelijker. ‘Het kwam voor dat ambtenaren de huid vol werd gescholden en dat ze van het terrein werden gejaagd. Inmiddels zijn we de fase van overleg over het bestemmingsplan voorbij. We trekken nu ons eigen plan.’
Het frustreert De Wijkerslooth dat de andere ondertekenaars van het convenant tot op heden eveneens geen echte stappen hebben kunnen zetten. ‘Neem het Openbaar Ministerie. Dat kan alleen achteraf ingrijpen als bewoners werkelijk geweld gebruiken of wanneer het criminele activiteiten constateert. Het OM krijgt achter dat laatste maar moeilijk de vinger, dus loopt het achter de feiten aan.’
De rol van de woningcorporatie vindt De Wijkerslooth teleurstellend. ‘Die heeft het woonwagencentrum in 1994 overgenomen, maar ze beheert het niet zoals de rest van haar bezit. Ook de corporatie heeft haar verantwoordelijkheid te nemen.’

Ongrijpbaar
Het is dus te verklaren waarom de aanpak van het centrum niet het gewenste effect heeft. ‘Het is ongrijpbaar, ook door de opstelling van de bewoners.’
De inzet voor de aanpak vergt veel van de gemeente. ‘Het kost veel tijd van ambtenaren en dus veel geld. Ik schat tussen een halve ton en een ton per jaar.’
De boodschap van De Wijkerslooth is duidelijk: het is onmogelijk om alleen met bestuurlijke middelen afdoende in te grijpen en het gezag op vrijplaatsen te herstellen. Wat zou er moeten gebeuren? ‘Het zou goed zijn als er gespecialiseerde teams zouden komen voor de aanpak van vrijplaatsen. Landelijk of regionaal. Die gemeenten en hun partners helpen met hun problemen bij het bestrijden van illegaliteit op woonwagencentra.’
Nog beter zou De Wijkerslooth het vinden als woonwagencentra langzamerhand zouden uitsterven. ‘Het nieuwe kabinet zou serieus moeten nadenken over het bestaansrecht van woonwagencentra. Er is natuurlijk al lang geen sprake meer van wagens op die centra, maar van huizen. Dus waarom de bewoners niet gewoon in de gemeente laten wonen, net als andere inwoners?’
Dit zijn discussies voor de toekomst, beseft De Wijkerslooth. Voorlopig toont hij zich vastberaden: ‘Er is binnenkort een definitief bestemmingsplan voor woonwagencentrum Broekweg. Dat gaat niet meer van tafel en zal gehandhaafd worden. Ik reken daarbij op de inzet van de partners, zodat wij optreden als één overheid.

KADER 1
De ontmanteling van Vinkenslag
Woonwagenkamp Vinkenslag had zich in het laatste kwart van de vorige eeuw ontwikkeld als vrijstaat. In plaats van de toegestane zestig woonwagens stonden er honderdtwintig. Tevens was er een flink aantal bedrijven gevestigd, vooral auto- en sloopbedrijven. Het terrein was verworden tot uitvalsbasis voor veel criminaliteit. Desondanks kwamen politie, gemeente en hulpdiensten er niet meer.
Halverwege de jaren negentig werd besloten dat Vinkenslag moest inkrimpen tot hooguit negentig woonwagens. Daarnaast moest het beleid veranderen van gedogen naar streng handhaven. Optreden was nodig: te vaak werden ambtenaren en raadsleden thuis bedreigd door bewoners van het kamp.
De politie ontdekte bij een inval in het kamp in 2003 veertig plaatsen waar hennep werd geteeld. Het was een grootschalige inval, waarbij de politie hulp kreeg van collega’s uit het hele land en zelfs van het leger. Een tweede actie, meer gericht op de veiligheid, volgde enkele maanden later. Bij overtredingen werden loodsen meteen afgebroken.
De bewoners gaven zich nog niet gewonnen. In april 2004 blokkeerden bewoners met autobanden de A2. Dat als protest tegen het onrecht dat hun zou zijn aangedaan.
Lange files waren het gevolg.
De ochtend erna deed de Mobiele Eenheid met driehonderd man en een aantal shovels een inval in het kamp. Na ruim 25 jaar was er een einde gekomen aan het gedogen van illegale praktijken op Vinkenslag.

Uit: Casus Vinkenslag, Maastricht 2003 en 2004 van het Nationaal Crisis-Centrum

KADER 2
Woonwagencentrum Broekweg
Woonwagencentrum Broekweg in Waalre bestaat sinds 1975. Volgens afspraak mochten er tien standplaatsen zijn voor woonwagens. In de jaren erna vroegen de bewoners herhaaldelijk om uitbreiding. In 2000 streek de gemeente de hand over het hart: er mochten zes standplaatsen bij komen. In de loop der jaren is er ook een aantal loodsen gebouwd, zonder toestemming van de gemeente.
Tot 1994 was het beheer van Broekweg in handen van de gemeente; in dat jaar werd het beheer overgenomen door woningcorporatie Aert Swaens.

KADER 3
Aantal vrijplaatsen groeit
Het aantal gemeenten met woonwagencentra in de vorm van vrijplaatsen neemt toe, zo blijkt uit Vrijplaatsen op woonwagenlocaties van de VROM-Inspectie. In 2006 waren er 33 gemeenten met in totaal 57 vrijplaatsen; halverwege 2010 telde ons land 63 vrijplaatsen, verdeeld over veertig gemeenten.
De meeste vrijplaatsen bestaan uit twee tot tien standplaatsen. Meer dan driekwart van deze plaatsen liggen aan de rand van de gemeente.
Woonwagenbewoners van vrijplaatsen veroorzaken vaak problemen. Volgens gemeenten is daarbij het vaakst sprake van criminaliteit. Maar ook dreigen met geweld ten opzichte van ambtenaren of gezagsdragers, eigenrichting, achterstallig onderhoud, verwaarlozing van de locatie en bodemvervuiling komen geregeld voor. Geweldsdreiging is daarentegen minder vaak gericht tegen omwonenden van de woonwagencentra.
De bewoners van de vrijplaatsen kampen volgens het onderzoek zelf eveneens met problemen. Ze zijn doorgaans gebrekkig geïntegreerd in de samenleving, slechtgeschoold, laaggeletterd en werkloos.
De meeste vrijplaatsgemeenten proberen de problemen in de centra te verminderen. Dat doen zij bijvoorbeeld door de regels in de centra normaal toe te passen. Daarnaast zoeken zij vaak samenwerking met zowel andere organisaties als bewoners. Ook richten gemeenten zich op hulpverlening aan bewoners.

Een deel van de vrijplaatsgemeenten geeft aan dat de problemen in de kampen dateren van voor 1999. In dat jaar werd de Woonwagenwet ingetrokken en werden gemeenten volledig verantwoordelijk voor het aantal standplaatsen, de toewijzing en de kwaliteit ervan.

Vindplaats: VNG Magazine nr. 19, 05 oktober 2012, pagina 20