Akkoord verpakkingen niet openbreken, maar aanvullen

Auteur: Klaas Salverda – 21/09/2012

De nieuwe Raamovereenkomst voor Verpakkingen behoeft aanvulling. En wel zo dat zij door verbeteringen en verduidelijkingen een ‘acceptabele verduurzamingsagenda’ oplevert als tegenwicht tegen de voorgenomen afschaffing van de verplichting tot statiegeld op grote petflessen. Voorzitter Hans van der Vlist van de onafhankelijke Commissie Verpakkingenakkoord over de achtergrond van het advies aan de VNG.

Het Verpakkingenakkoord is dit voorjaar al getekend door de rijksoverheid en het bedrijfsleven, maar nog niet door de derde, onmisbare partij: de gemeenten. De VNG heeft in juni namens de gemeenten een onafhankelijke commissie gevraagd haar te adviseren over de betekenis en mogelijke verbeteringen van het Verpakkingenakkoord. Onafhankelijk betekent in dit geval dat de commissie los van de VNG heeft kunnen werken. Commissievoorzitter Hans van der Vlist was onder meer milieugedeputeerde voor de PvdA in Zuid-Holland, maar is vooral bekend als de voormalig hoogste milieuambtenaar van het land. Van 2007 tot 2010 was hij secretaris-generaal op het toenmalige ministerie van VROM, waar hij eerder al als directeur-generaal milieubeheer diende. Hij is net met pensioen.

Onafhankelijk
Dat zijn commissie onafhankelijk opereert, blijkt als hij aan het eind van het gesprek, sprekend over de rolverdeling, constateert dat er binnen de VNG nog steeds een discussie wordt gevoerd over de vraag of statiegeld wel of niet nodig is. Terwijl de Tweede Kamer zich hier al over heeft uitgesproken en de gemeenten er feitelijk niet over gaan. De (oude) Kamer was voor afschaffing, zij het onder strenge voorwaarden. Toch lijkt het onderwerp statiegeld nog steeds de bottleneck in het verpakkingendossier.
Van der Vlist wil het onderwerp graag breder trekken. Zijn boodschap: het huidige conceptakkoord biedt al een heel goede basis, maar verdient aanvulling. Kijkend naar wat voorligt, stelt hij vast dat onder de drie partijen op de lange termijn een zekere consensus aanwezig is over de fundamenten voor een nieuw systeem, waarbij de toekomst ligt in gesloten kringlopen van materiaal en/of verpakkingen.
De verbeteringen in het akkoord – Van der Vlist spreekt nadrukkelijk niet van ‘openbreken’ – zitten in welgeteld 28 aanbevelingen, die zich vooral richten op kwaliteit, financiering en monitoring. Het be-langrijkst is, aldus de commissievoorzitter, ‘dat je een aantal zaken aanscherpt en verduidelijkt om daarmee te borgen dat niet alleen de kwantitatieve doelstelling wordt gehaald, maar ook de kwalita-tieve’ – zoals het voorkomen van achteruitgang van het materiaal. Daarmee past het akkoord volgens hem heel goed in een proces naar een duurzame circulaire economie. Zich beperkend tot het ene, veelbesproken element van afschaffing van statiegeld, was de vraag of die met het hele pakket maat-regelen voldoende wordt gecompenseerd. Het antwoord hierop is minder makkelijk te geven, zegt Van der Vlist: ‘Als je praat over de omvang van de te hergebruiken materialen is het antwoord “ja”. Maar het is “misschien niet ja” als het gaat om de kwaliteit van de in te zamelen grondstoffen. Op dit moment is de ingezamelde pet heel erg zuiver. Daarom hebben we een aantal voorstellen gedaan die iets meer het vertrouwen geven dat ze niet alleen kwantitatief, maar ook kwalitatief meerwaarde hebben.’
Van der Vlist voegt er zelf meteen aan toe dat de discussie al langdurig wordt belast met verwarring over cijfers. Daardoor is het op zich nog steeds moeilijk te beoordelen of een prestatie is gehaald. De basisstatistiek in het Verpakkingendossier is ‘niet onomstreden’, terwijl er grote behoefte bestaat om hier wel beleid op te voeren. Voor een deel heeft dit te maken met de vraag wat verpakkingsmateriaal eigenlijk is. Voor een ander deel ook met de vraag wie verantwoordelijk is voor de cijfers.
Van der Vlist: ‘Het lijkt mij ook voor de toekomst volkomen verkeerd om de monitoring bij een van de belanghebbenden (de organisatie van bedrijven Nedvang, red.) te leggen. Die moet echt naar een onafhankelijke organisatie worden verplaatst. Dat voorkomt ook dat het bedrijfsleven straks over de gemeentelijke regie een eindoordeel velt.’

Beantwoorden
Van der Vlist windt er geen doekjes om dat het zijn commissie niet mogelijk is gebleken om in de tijd die zij had alle kwantitatieve vragen te beantwoorden. Gezien de korte zomerperiode die voor het opstellen van het advies beschikbaar was, bleek het ook niet mogelijk een uitgebreide feitelijke studie te doen naar economische en milieutechnische effecten. Dat leidt ertoe dat de commissie niet klip-en-klaar kan antwoorden of het akkoord per saldo een verbetering is.
De tijdsdruk die op de totstandkoming van het advies lag, heeft alles te maken met het feit dat het huidige akkoord eind dit jaar afloopt. Voor de gemeenten is het van belang om tot een nieuw akkoord te komen om de vergoeding voor het inzamelen van afval te behouden. Uitgaande van besluitvorming aan het eind van dit jaar, en de stappen die daarvoor in tijd gerekend nog nodig zijn, moest het advies wel medio september klaar zijn.

IJkmoment
Wat in het verdere proces helpt, is dat er voor 2014 nog een ijkmoment is voorzien. De gemeenten weten zich gesteund door een recente motie van CDA-Kamerlid Marieke van der Werf, waarin de regering wordt gevraagd in 2014 aan de hand van een heldere methodiek vast te stellen of de industrie de beloftes nakomt. Dat wil zeggen: of de verpakkingsindustrie genoeg kunststof afval binnenhaalt. Bij een negatieve uitkomst kan de Kamer dan alsnog besluiten het statiegeldsysteem niet vrij te geven.
Nu de Kamer de voorgenomen afschaffing van de statiegeldverplichting aan strenge voorwaarden heeft gebonden, en vijf politieke partijen in hun verkiezingsprogramma’s hebben opgenomen dat statiegeld toch moet blijven bestaan, is Van der Vlist benieuwd of er in de aanloop naar het nieuwe kabinet nog over wordt gesproken. De nieuwe Kamer zal er in elk geval over willen praten als de VNG binnenkort definitief besluit haar handtekening aan dit akkoord te onthouden.

Het jaarcongres van de VNG nam in 2011 een motie aan die niet alleen vraagt om behoud, maar zelfs om uitbreiding van het statiegeldsysteem naar kleine flesjes en blikjes…
Hans van der Vlist: ‘Wij zeggen als commissie niet dat het hebben van statiegeld slecht is. Je kunt vol-houden dat statiegeld bijdraagt aan de doelen die je hebt. Dan draagt het weghalen van het middel een zeker risico in zich. Maar we constateren ook dat statiegeld maar voor een heel beperkt deel van de afvalstroom wordt ingezet en dat er in de Kamer geen draagvlak is voor verbreding van het statiegeld in Nederland. Gemeenten mogen daar wel wat van vinden, maar zij gaan er niet over.’

Afspraken
De drie partijen die elkaar zo hard nodig hebben, zijn al geruime tijd ook elkaars gevangenen, consta-teert Van der Vlist. ‘Gemeenten houden zich heel erg bezig met de uitvoering van producentenverantwoordelijkheid. Dat doen ze omdat zij wettelijk toebedeelde afvaltaken hebben en een mening over statiegeld hebben. De landelijke overheid is gehouden de afspraken in Brussel na te komen. Zij wil daar mogelijk ook nog eigen extra doelstellingen aan verbinden. En er is het bedrijfsleven dat verplichtingen op zijn dak heeft gekregen. Als je dan afspraken met elkaar wilt maken, moet je oppassen dat je niet in een eindeloze machtsvraag terechtkomt.’
Een week geleden presenteerde commissievoorzitter Van der Vlist het advies eerst in de VNG-commissie milieu en mobiliteit. Voor een aantal commissieleden bleek het een waardevolle aanvulling op het materiaal dat ze hebben om te beoordelen of het opheffen van statiegeld nu wordt gerechtvaardigd. Voor een aantal  andere leden was de feitelijke informatie die nu voorhanden is, nog niet voldoende. Van der Vlist: ‘Ik heb meteen aangegeven dat er geen enkel advies valt te maken dat met klip-en-klare antwoorden voor iedereen bevredigend is.’
Afgelopen week is het advies op verschillende bestuurlijke bijeenkomsten in het land besproken. Maandag 24 september gebeurt dat ook nog bij de VNG in Den Haag. Na deze ledenbijeenkomsten neemt het VNG-bestuur een nader standpunt in over het akkoord en de aanvullende maatregelen die zijn voorgesteld.

Kader
Belangrijkste aanbevelingen
Overweeg…
(rond visie en kwaliteit)
… de leidende principes en een expliciete ambitie voor de transitie naar een gesloten kunststoffen-kringloop toe te voegen.
… een aparte absolute preventiedoelstelling op te nemen, met bijvoorbeeld een absoluut plafond van de totale hoeveelheid kunststof verpakkingen die op de markt wordt gebracht.
… de bindende hergebruiksdoelstelling en/of de streefdoelstellingen te verhogen van de huidige 52 naar 65 procent.
… ervoor te zorgen dat aparte inzamelkanalen voor pet – eventueel onder gemeentelijke regie – mogelijk blijven.
… voor 2013 gedifferentieerde zuiverheidsnormen te introduceren.
… op te nemen dat voor het ijkmoment in 2014 aannemelijk is gemaakt dat recycling van grote petflessen door bron- en nascheiding van voldoende kwaliteit is in vergelijking met het huidige statiegeldsysteem.

(rond financiering)
… de gemeenten zekerheid te bieden met betrekking tot de te maken investeringen.
… in de financiële vergoeding de zuiverheid van het ingezamelde materiaal tot uitdrukking te laten komen in het voorziene bonus-malus-systeem.
… te verduidelijken dat voor alle gemeenten eenzelfde prijs per ton wordt gehanteerd, en dat gemeenten ongelimiteerd worden vergoed voor hun inzameling.

(rond monitoring)
… de onafhankelijkheid en kwaliteit van de monitoring te garanderen door de structuur van het kennisinstituut, de Inspectie en/of een review door onafhankelijke wetenschappelijke experts.
… de collectieve uitvoeringsorganisaties van het verpakkend bedrijfsleven, gemeenten en ministerie hun cijfers over productie, inzameling en kosten openbaar te laten maken, voor zover andere belangen niet zwaarder wegen.

(rond het kennisinstituut)
… het kennisinstituut als eerste de opdracht te geven om tot begin 2014 de grootste onzekerheden te reduceren en een feitelijke kwantitatieve basis te leggen onder deze discussie en een goede afweging bij het ijkmoment mogelijk te maken.
… het bedrijfsleven zich financieel aan het kennisinstituut te laten committeren voor de hele periode.

(overig)
… de pilot met drankkartons, als deze technisch en economisch succesvol blijkt, breed in te voeren voor het ijkmoment in 2014. Daarnaast eenzelfde pilot op te zetten voor blik.
… de criteria voor het afschaffen van de statiegeldverplichting eenduidig en scherp te formuleren.

Het hele advies is te lezen op www.vng.nl.

Vindplaats: VNG Magazine 18, Special Begroting, 21 september 2012, pagina 12